Gaziantep Tarihi: Ayıntap

Gaziantep tarihi oluşumunda ve niteliğinde yer unsurunun önemi büyüktür. Bölgenin ilk uygarlıklarının doğduğu, Mezopotomya ve Akdeniz arasında bulunuşu güneyden ve Akdeniz’den doğuya, kuzeye ve batıya giden yolların kavşağında bulunur. Bu durum uygarlık tarihine ve bugüne yön vermiştir. Bu nedenle Gaziantep, tarih öncesi çağlardan beri insan topluluklarına yerleşme sahası ve uğrak yeri olmuştur. Tarihi İpek Yolu‘nun da buradan geçmiş olması ilin önemini ve canlılığını devamlı olarak korumasını sağlamıştır.

Gaziantep’in tarihi devirleri:

  • Kalkolitik
  • Paleolitik
  • Neolitik dönemler
  • Tunç Çağı
  • Hitit
  • Med
  • Asur
  • Pers
  • İskender
  • Selefkoslar
  • Roma ve Bizans
  • İslam-Arap ve İslam-Türk

devirleri olarak sıralanabilir. Bu dönemlerin izlerini günümüzde de açık bir şekilde görmek mümkündür.

Gaziantep ile ilgili bit fotoğraf.

Gaziantep Tarihi: İlk Çağ

Gaziantep ile ilgili bit fotoğraf.

İlkçağda yörede Antep adına rastlanmaz. Bununla birlikte Antep’in 12 km kuzeyinde Antep-Maraş yolu üzerindeki Dülük’ün (Doliche) oldukça eski bir mevki olduğu bilinmektedir. Antik devirlerde iktisadi ve siyasi bütün faaliyetlerin yoğun bir şekilde sürer. Kuzey Suriye ile Mezopotamya’yı İç Anadolu’ya bağlayan yolların geçtiği yerler, o devirde Dülük Bölgesi olarak anılmaktaydı. Bugün de Dülük adıyla anılan yere Asurlular:

  • Babiğü
  • Bilabhi
  • Doluk

Romalılar Dülük bölgesine:

  • Dolichenus
  • Doulichia
  • Doliche

Bizanslılar ise Tolonbh demekteydi.

Gaziantep Tarihi Hitit Dönemi

Gaziantep ile ilgili bit fotoğraf.

MÖ 1800-1200 yıllarına kadar hüküm süren Hitit Devletinin sınırları Dülük ve çevresini de içine almaktaydı. Bölge daha sonra Suriye’nin kuzeyinde kurulan Hitit Şehir Devletleri’nin ardından da Asurluların hakimiyetine girdi.

Hititler döneminde Gaziantep yöresinde önemli kültür merkezleri de oluşmuştur. Bunların en önemlileri Karkamış, Zincirli ve Sakçagözü’dür. Gaziantep bölgesinde M.Ö. 1800‘de Hititler ile başlayan tarihi devirleri, M.Ö. 85O – 612 yılları arasında Asurlular, M.Ö. 612-333 yılları arasında Medler ve Persler, M.Ö.333 – M.S.395 yılları arasında Helenistler, M.S. 395-638 yılları arasında ise Bizanslılar dönemi olarak devam etmiştir.

İslamiyet Dönemi: Araplar

Gaziantep ile ilgili bit fotoğraf.

Araplar ilk defa Hazreti Ömer zamanında, Ganemoğlu İlyas (Ebû Sa‘d (Saîd) İyâz b. Ganm b. Züheyr el-Fihrî) kumandasındaki İslam orduları ile 638 yılında Gaziantep ve Hatay’ı Bizanslılardan aldılar. Bu tarihlerde Bizans tahtında Heraklios bulunmaktaydı. Bizans’ın kötü idaresinden bunalan halk, İslam Devleti karşısında Bizans devletini yalnız bıraktı. Anadolu’da Antep ve Hatay Müslümanlar tarafından fethedilen ve İslam halklarının ilk yerleştirildiği bölgelerdir. 

Abbasi halifelerinin güçlü oldukları 750 – 868 yılları arasında Abbasiler, Anadolu’da Bizans sınırı boyunca uzanan Avasım adında bir eyalet kurmuşlardı. Harun Reşid‘in 782 yılında Bizanslılardan geri aldığı Kuzey Suriye kaleleri içinde Dülük vardı. Orta Asya’dan yeni bir Türk yurdu edinmek amacıyla ayrılan Oğuz (Türkmen) boyları, batıya doğru göç etmeye başladılar. Oradan ilk olarak Avasım Eyaletinin bir parçası olan Antep yöresine gelmişlerdi. 1071 Malazgirt Meydan Savaşından kısa bir süre önce Gaziantep yöresinde küçük Türkmen beylikleri oluşmuştu. 

Abbasi halifelerinin gücü azalınca, Gaziantep yöresi Türk, Arap, Hıristiyan halk toplulukları iç işlerinde bağımsız, dış işlerinde ise Mısır Tolunoğlu Devleti (868-905), Mısır Fatımileri ( 968-1022 ), Halep ve Musul Atabeyleri ve Türk Beyleri yönetiminde kalmıştı.

Gaziantep Tarihi: Türkler Dönemi

Gaziantep ile ilgili bit fotoğraf.

Türklerin Anadolu’ya yönelik harekatları sırasında Türkmenlerden meydana gelen ordusuyla birlikte Afşin, Fırat‘ı geçerek Antep’in kuzeybatısındaki Karadağ da karargah kurup geniş fetih harekatına başladı. Ve 1067 de kuvvetleriyle önce Antep ve Raban’ı (günümüzde Araban) aldı. Sonra Antakya Dukalığı arazisine girdi. Pek çok ganimet ve esir topladı. Afşin, bu fetihleriyle Suriye bölgesinde Türk hakimiyetini kesinleştirdi.

Alparslan dan sonra fetihlere girişen Süleyman Şah 1084 yılında Antakya’yı yeniden aldı. Bu suretle Halep ve civarıyla Antep kendiliğinden Süleyman Şahın idaresine girdi.

Haçlı seferleri şiddetini kaybedince I. Mesud‘un damadı olan Atabeg Nureddin Mahmut Zengi, 1149 yılında düzenlediği bir seferle Antep, Telbaşir ve Azaz’ı geri aldı. Ama buna rağmen kuvvetleri bunların üstüne mağlup oldu. Bunun üzerine Sultan Mesud, oğlu Kılıçarslan‘la beraber kuzey Suriye‘ye sefer yaptı. Ardından Maraş’ı kuşatarak o bölgeyi aldı.

Ordusu Telbaşir önünde Jocelin kuvvetleriyle karşılaştı. Fakat herhangi bir savaş olmadı. Bundan sonra Sultan Mesud, Kılıçarslan’la beraber 1150 yılında Haçlıların işgalinde bulunan; Göksün, Behisni, Göynük, Raban ve Antep şehir ve kalelerini zapt etti.

Gaziantep Tarihi: Moğollar ve Memlükler Dönemi

otoğraf.

Bütün Anadolu’yu sarsan Moğol istilası önce bu bölgede etkili oldu. 1259 da Hülagu Han‘ın Suriye seferi ile bölge Moğolların hakimiyetine geçti. Ancak sonra Memlük Sultanı Kutuz, Moğollarla mücadeleye girişerek 1260 yılında Aynicalüt’ta onları yendi. Böylece Halep ve Antep bölgesi Memlüklü nüfuzu altına girdi. Moğolları tamamen kuzey Suriye den uzaklaştırmak isteyen Memlük Sultanı I. Baybars Han, 1277 de Moğol ordusunu mağlup ederek Kuzey Suriye’yi Moğol baskısından kurtardı.

Dulkadiroğulları ile Memlüklar arasında kuzey Suriye üzerindeki hakimiyet mücadelesi devam ederken Timur da Ordusu ile Güneydoğu Anadolu ya gelerek Mardin’i kuşattı. Ardından Diyarbekir’i zaptetti. 1400 yılında önce Behisni’yi ele geçirip Antep’e yöneldi. Şehri zapt ederek kaleyi muhasara altına aldı.

Timur istilasının ardından tekrar Memlük idaresine geçen şehir ve yöresi 1418 yılında yeni bir saldırıya uğradı. Akkoyunlu Beyi Karayülük Osman Bey, Karakoyunlu topraklarına girerek Mardin’i kuşatıp civarını yağmalamıştır. Kara Yusuf‘un üzerine gelmesiyle de kaçarak Memlük topraklarına girip Halep’e sığınmıştır. Onu takip eden Karakoyunlu kuvvetlerinden Kara Yusuf’un oğlu Pir Budak‘ın idaresindeki bir kısım askerler Antep üzerine yürümüşlerdi.

Osmanlı Dönemi

 fotoğraf.

Alaüddevle’nin Beyliği sırasında ise Antep, Dulkadir oğullarının hakimiyetinde bulunuyordu. Dulkadiroğullarının çok önem verdiği bu şehir daha önce olduğu gibi Alaüddevle Bey tarafından da imar edildi. Alaüddevle burada kendi adıyla anılan bir cami ile bir maslak (Büyük su haznesi) yaptırdı. Bunların masrafları için vakıflar kurdu. Dulkadir Beyliği Osmanlı himayesi altında Şehsüvaroğlu Ali Beyin idaresine verilirken Memlük’ler bu fırsattan faydalanarak Antep şehrini tekrar işgal ettiler.

Yavuz Sultan Selim’in İran seferi sırasında ve sonrasında Memlük Sultanı Kansu’nun Şah İsmail‘i destekledi. Memlük tebası sünni halkın memnuniyetsizliğine sebep oldu. Yavuz Sultan Selim bu hususta geniş bir propagandaya girişti. Bu yolda sünnileri Osmanlılar tarafına davet etti. Yavuz Sultan Selim 20 Ağustos 1516 da Antep’e gelerek üç gün konakladı. Bu suretle Antep Şehri Osmanlı Devletine katılmış oldu.

Osmanlı idaresi sırasında Gaziantep’te önemli bir olay meydana gelmemiştir. Yalnız diğer Anadolu şehirleri gibi burası da XVII. yüzyıldan itibaren zaman zaman Celali saldırılarına uğramıştır. Yöredeki bazı nüfuzlu şahsiyetler ve mütegallibenin etkisi altına girdi. Şehir Haziran 1839 da kısa bir süre için Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa kuvvetleri tarafından işgal edildi.

Milli Mücadele Dönemi

I. Dünya Savaşından sonra ilk olarak 17 Aralık 1918 de İngilizler şehre girdiler. Yaklaşık 1 yıl süren işgalin ardından Fransızlar ile yaptıkları anlaşma gereği burayı Fransızlara terk ettiler (5 Kasım 1919). Gerek Fransızların gerekse onlarla hareket eden Ermenilerin baskı ve zulümleri halkın direnişine yol açtı.

Antep-Kilis hattında Şahinbey liderliğinde işgale karşı büyük bir savunma başladı. Şahin Bey in şehit edilmesinden sonra bu defa Antep çatışmalara sahne oldu. Antep halkı 1 Nisan 1920 den 7 Şubat 1921 e kadar Fransız kuvvetlerine karşı büyük bir direniş gösterdi. Daha sonra direniş kırıldı. Ve Türk Askerleri geri çekilmek zorunda kaldı. Böylece Fransızlar 9 Şubat 1921 de şehre hakim oldular.

Türkiye Büyük Millet Meclisi kendi gücüyle işgale 10 ay dayanan ve düşmana geçit vermeyen Antep’e, 6 Şubat 1921 de Gazilik unvanı verdi. Böylece şehir Gaziantep adıyla anılmaya başladı. Fransızlar, Ankara Antlaşmasının ardından 25 Aralık 1921 de şehri boşalttılar ve Gaziantep iki yıl süren işgalden kurtulmuş oldu.

Bu yazımda sizlere Gaziantep tarihi hakkında bilgi vermeye çalıştım. Buraya kadar okuduğunuz için teşekkür ederim. Daha fazla tarihi içeriğe ulaşmak için buraya tıklayarak sitemizin tarih kategorisine ulaşabilirsiniz. Ve Gaziantep ile ilgili yöresel lezzetleri ve gezilecek yerler ile ilgili yazılara ulaşmak için diğer yazılarımı okuyabilirsiniz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir